Архив ни өчен кирәк
О судьбе кряшен в советские десятилетия говорят давно, и разговор почти всегда упирается в одно: на месте фактов — общая память. Известно, что издание книг на родном наречии прекратилось, что школы были переведены, что народность перестала учитываться отдельно, что приходы закрывались. Но орган, номер, дата и предмет решения в большинстве случаев не названы — а без них всякое утверждение остаётся рассказом.
Книга, которую можно открыть, метрика, по которой находится прадед, запись говора, которой через тридцать лет уже не сделать. Всё остальное —
Фондлар: нәрсә бар, нәрсә юк
Җыелманың күпчелек өлеше башланмаган.
| Фонд | Нәрсә керә | Состояние | Берәмлек | Нәрсә җитми |
|---|---|---|---|---|
| Авыллар | Авыл тарихы, сөйләш, харита, фотосурәтләр, зират | начато | 12 | Казан артыннан читтәге авыллар буенча фотосурәтләр, истәлекләр, мәгълүмат |
| Ыруглар һәм фамилияләр | Ыруг тармаклары, фамилияләрнең язылыш вариантлары, кушаматлар | не начато | 0 | Гаилә язмалары, буыннар тезмәсе |
| Исәп чыганаклары | Метрика кенәгәләре, ревизия язмалары, хуҗалык кенәгәләре, халык санын алулар | не начато | 0 | Нәрсә кайда сакланганы турында күрсәтмәләр; гаиләләр кулындагы күчермәләр |
| Матбугат һәм китаплылык | Керәшен матбугаты басмалары, әлифбалар һәм дәреслекләр, тәрҗемәләр, гыйбадәт текстлары, 1870—1930 еллар вакытлы матбугаты | начато | 15 | Санлаштыру өчен данәләр — бу иң зәгыйфь һәм иң кирәкле фонд |
| Кулъязмалар | Дәфтәрләр, хатлар, йола һәм көй язмалары, шәхси тупланмалар | не начато | 0 | Гаиләләрдә һәм җыючыларда сакланган тупланмалар турында мәгълүмат |
| Карарлар һәм эш йөртү | Мәктәпләрне булдыру һәм күчерү, халык санын алуларда халыкны исәпкә алу тәртибе, мәхәлләләр язмышы турындагы актлар — тулы реквизитлары белән | начато | 5 | Орган, номер, дата, предмет һәм саклау урыны. Тупланманың төп бушлыгы |
| Сводный каталог кряшеники | Указатель на всё известное о кряшенах, где бы оно ни хранилось: научные издания, журналы, публикации первоисточников, держатели собраний — с местом хранения и ссылкой на публикатора | начато | 20 | Сведения о работах и изданиях, не учтённых здесь; уточнения по месту хранения |
| Шәхесләр | Учителя, священники, писатели, издатели, этнографы, чья деятельность относится к периоду собрания и документирована источниками. Запись вносится при наличии опубликованного источника | начато | 16 | Биографические сведения, фотографии, ссылки на дела и издания |
| Тикшеренүләр | Керәшеннәр турындагы фәнни хезмәтләр: монографияләр, мәкаләләр, диссертацияләр, хөҗҗәт җыентыклары — тупланманың башка язмалары сылтама ясый торган нигез | начато | 1 | Чыгу мәгълүматлары, төп белешмәләр булган битләр һәм, мөмкин булса, күчермәләр |
| Телдән хәтер | Өлкән буын белән әңгәмәләр язмалары, аваз һәм видео | начато | 1 | Сөйләүчеләрнең ризалыгы һәм районнарга сәфәрләрдә ярдәм |
Тупланма кагыйдәләре
Өч кагыйдә, аларсыз бу архив түгел, ә рәсемнәр җыелмасы. Алар тикшерелми һәм беренче саклау берәмлегеннән үк гамәлдә.
Килеп чыгышы мәҗбүри. У каждой единицы указывается, откуда она, где хранится подлинник и к какому времени относится. Если атрибуция не установлена, так и написано — прямо, вместо правдоподобной догадки.
Адрес даими. Ссылка на единицу хранения не меняется никогда — ни при переименовании, ни при переносе между фондами, ни при пересмотре атрибуции.
Мөрәҗәгать ачык. Тупланма берләшмәгә карый һәм һәркемгә ачык — Татарстанда, Россиядә һәм керәшеннәр алардан читтә яшәгән җирдә. Мөрәҗәгать өчен түләү бернинди шартларда да кертелми.
Төп нөсхәләр хуҗада кала
Архив не собирает вещи. Книга, тетрадь, фотография, метрика возвращаются владельцу — оцифровка производится при нём или с выездом, подлинник остаётся у него.
Эшләр тәртибе
Беренчесе — тасвирлама. Что сохранилось и у кого: в организациях, в культурных центрах, в районных музеях, в семьях. Что лежит в государственных архивах и на каких условиях доступно. Этот этап не требует ни средств, ни решений — только сведений.
Икенчесе — санлаштыру һәм бастыру. Сканирование, атрибуция, распознавание текста, выкладка с поиском и постоянными ссылками. Начинаем с печати и книжности: бумага 1870-х — 1930-х годов ждать не может. Требования к съёмке и порядок выезда — на эш барышы битендә.
Өченчесе — карарларны билгеләү. Целевой поиск актов по четырём предметам: прекращение издания и преподавания на родном наречии, перевод школ, порядок учёта народности в переписях, судьба приходов. Орган, номер, дата, предмет — и ничего по памяти.
Дүртенчесе — язма. Разбор по периодам: какая норма действовала в каждый из них, что из неё следует и — отдельным перечнем — чего из неё не следует. Документ принадлежит сообществу и пригоден для любого адресата, включая решение не обращаться никуда.
Кем катнаша ала
Приглашение обращено ко всем и никому персонально. Участие уместно, если у вас есть хоть одно из перечисленного: старые книги или тетради на родном наречии; фотографии села, школы, храма, семьи; семейные записи и поколенные росписи; знание, у кого в селе что сохранилось; навык чтения дореформенной графики или рукописей; готовность записать разговор со старшим родственником; возможность поработать в архиве по конкретному запросу; профессиональные познания — архивные, историко-филологические, краеведческие.
Отдельно: если вы представляете организацию, музей, приход или учебное заведение и располагаете собранием — совместная работа возможна на любых условиях, которые вы сочтёте приемлемыми, вплоть до публикации под вашим именем и вашей редакцией.
Ничек хәбәр итәргә
Достаточно короткого сообщения: что у вас есть или что вы знаете, и как с вами связаться. Подробности не нужны — разберёмся при разговоре. Подтверждение приходит сразу, ответ по существу — в течение двух недель; собрание ведётся небольшими силами, и мы обещаем только тот срок, который выдерживаем. Никакой рассылки и никакой передачи сведений третьим лицам не производится.
Форма уңайсыз булса, бүлектә күрсәтелгән адрес буенча языгыз элемтә. «Мәгънәсе бармы, миндә бары бер китап кына» дигән сорау юкка чыга: бер китап — тупланма нәкъ шуннан тора.