Керәшеннәр кемнәр

Килеп чыгышы

Иң нигезле караш буенча, керәшеннәр мөстәкыйль җәмгыять булып озак вакыт дәвамында, фин-угор һәм төрки компонентлар катнашында формалашкан. Төрки чыгышлы христианнар Идел Болгарстаны чорында да, Алтын Урдада да билгеле, ләкин аерым «керәшен» этник берләшмәсе ул вакытта булмаган.

Хәлиткеч ике процесс булган. XVI гасырның икенче яртысы — XVII гасырда Идел буе татарларының бер өлешен христианлаштыру иске керәшен татарлары дип билгеле булган төркемне формалаштырган. XVIII гасырның беренче яртысында Идел буеның рус булмаган халыкларын христианлаштыру яңа керәшеннәр төркемен биргән. Яңа керәшеннәрнең шактый өлеше соңыннан, XVIII гасырдан XX гасыр башына кадәр, исламга кире кайткан.

Биш этнографик төркем

Тел һәм традицион мәдәният үзенчәлекләре буенча этнографлар керәшеннәрнең биш төркемен аера. Атамалар шартлы һәм административ бүленешне түгел, ә тарихи төбәкне күрсәтә.

• Казан-татар (Кама алды)Казан, Лаеш һәм Мамадыш районнары; тарихи яктан шулай ук Самара, Уфа һәм Вятка губерналары
• МөлкәйКайбыч һәм Апас районнары
• ЧистайКөнбатыш Кама аръягы
• АлабугаАлабуга районы, тарихи яктан Вятка губернасы
• НагайбәкЮгары Урал һәм Троицк өязләре

Казан-татар төркеме — иң күп санлысы һәм иң борынгысы. Нагайбәкләр 2002 елгы халык санын алудан башлап мөстәкыйль халык итеп исәпкә алына.

Тел һәм сөйләшләр

Аерымлану барышында керәшеннәрдә үз сөйләшләре барлыкка килгән — алар алты дип санала. Күпчелеге татар теленең казан диалектына карый, мөлкәй һәм чистай керәшеннәренең сөйләшләре, шулай ук мордва-каратайлар сөйләше мишәр диалектына якынрак. Керәшен сөйләшләренең төп үзенчәлеге — борынгы иске татар сүзләренең сакланып калуы.

Ильминский әлифбасы

Патша заманында керәшеннәр Н. И. Ильминский 1862 елдан эшләгән әлифбаны кулланган; әлифба хәзерге төсен 1874 елга алган. Рус әлифбасыннан ул татар теле авазларын бирү өчен кирәкле дүрт өстәмә хәрефе белән аерылган.

Рәсми дәүләт органнары әлифбаны расламаган: басма «рус хәрефләре белән керәшен-татар сөйләшендә» алып барыла дип исәпләнгән. 1930 елда, яңалиф кертелгәннән соң, әлифбаны куллану берничә дистә елга туктаган. Ул 1990 еллар башында яңадан кулланыла башлаган — аңарда гыйбадәт китаплары һәм керәшен җәмәгать оешмаларының басмалары чыга башлаган. Дөньяви тормышта стандарт татар әлифбасы кала.

Үзбилгеләнү

Керәшеннәрнең хәле турында төрле карашлар бар. Традицион караш буенча, керәшеннәр — татар халкының үзенчәлекле өлеше; бу карашны Максим Глухов-Нагайбәк яклаган. Шуның белән бергә, интеллигенциянең күренекле бер өлешендә керәшеннәрне аерым халык дип санау таралган.

Икенче карашны яклаучылар мөселман татарларның көнкүреше ислам халык арасына кергән саен үзгәргәнен, ә керәшеннәрнең, тел һәм көнкүрештән тыш, борынгырак сыйфатларны саклап калганын күрсәтә. Мәсьәлә 2002 елгы халык санын алу алдыннан кискенләшкән: 2001 елның октябрендә үзбилгеләнү турында декларация кабул ителгән, бер елдан соң ул Россия керәшеннәренең төбәкара конференциясендә хупланган. Шул вакыттан мәсьәлә тарихи һәм мәдәни кысалардан чыккан.

Саны

Керәшеннәрнең аерым исәбе 1926 елгы халык санын алуда алып барылган, аннары бары тик 2002 елда гына яңартылган. 2002 һәм 2010 елгы халык санын алулар арасында үзләрен керәшен дип атаганнар саны Россия буенча 41,1 процентка, Татарстанда 59,7 процентка арткан.