Халык санын алулар рәте
Рәт саннар буенча тулы түгел, ә ысул буенча тулы: сан булмаган урында аның булмавына сәбәп булган исәпкә алу ысулы аталган. Буш күзәнәк тә тутырылганы кебек үк мәгълүмат.
| Год | Барлыгы | Татарстанда | Исәп | Чагыштырма |
|---|---|---|---|---|
| 1897 | — | — | графы «национальность» не былоРоссия империясенең беренче гомуми халык санын алуында «милләт» графасы булмаган: исәп туган тел һәм дин буенча алып барылган. Керәшеннәр татар телле православиеләр итеп билгеләнгән. Бу исәп аерымлыкның да, аның булмавының да дәлиле була алмый. | |
| 1920 | — | — | графы «национальность» не было«Милләт» графасы монда да булмаган. «Керәшеннәр» атамасы халык санын алу материалларында очрый, ләкин исәп берәмлеге буларак түгел. | |
| 1926 | 101 447 | — | разряд «указана неточно»Керәшеннәр мөстәкыйль халык итеп түгел, ә «халык күрсәтелмәгән яки төгәл күрсәтелмәгән» разрядының «б» пункты итеп исәпкә алынган (47 132 ир / 54 315 хатын-кыз). Нагайбәкләр шул ук исәптә — исемлекнең 51 нче номеры астында мөстәкыйль халык, 11 219 кеше. | |
| 1939–1989 | — | — | отдельно не учитывались1939 елгы Бөтенсоюз халык санын алуның милләтләр сүзлеге керәшеннәрне һәм нагайбәкләрне тагын унбер үзатама белән бергә 914 нче «ТАТАРЛАР» кодына җыйган. 1959, 1970, 1979 һәм 1989 елгы исәпләр дә аерым юл бирмәгән. Бу чор саны төп чыганак буенча билгесез. | |
| 2002 | 24 668 | 18 760 | по самоопределению76 елдан соң беренче тапкыр — янә аерым юл. Исәп үзбилгеләнү буенча: милләт сорау алынучының үз сүзләреннән языла. Шушы исәптән башлап нагайбәкләр керәшеннәрдән аерым, мөстәкыйль азсанлы җирле халык итеп исәпкә алына (РФ Хөкүмәтенең 24.03.2000 тарихлы 255 нче карары). | |
| 2010 | 34 822 | 29 962 | по самоопределению | |
| 2021 | 29 978 | 25 189 | по самоопределению |
1926 → 2002 аермасы — исәпкә алу ысулының үзгәрүе, демография түгел: 1939–1989 елгы халык санын алулар керәшеннәрне аерым юл итеп күрсәтмәгән. 2002 елдан исәп үзбилгеләнү буенча алып барыла, һәм шушы ук исәптән нагайбәкләр керәшеннәрдән аерым, мөстәкыйль халык итеп исәпкә алына.
Ни өчен ысул сананнан мөһимрәк
Перепись — инструмент учёта, а не описание культуры. Она не создаёт народ и не отменяет его: она фиксирует, что и как было записано. Поэтому разрыв между 1926 и 2002 годом — это не демография. Между этими датами стоит 1939 елгы милләтләр сүзлеге: халык санын алуны эшкәртү өчен кулланма; ул 914 нче «ТАТАРЛАР» кодына унөч үзатаманы, шул исәптән керәшеннәрне һәм нагайбәкләрне, кайтарган.
Ни один из перечисленных народов при этом не исчез. Изменилось то, каким образом сказанное человеком превращалось в строку таблицы: инструкция предписывала записывать национальность со слов опрашиваемого, а словарь на следующей, машинной стадии сводил запись к коду.
Нагайбәкләр: 1926 — 1939 — 2000
Күрше төркемнең язмышы коралның эшен керәшеннәрнекеннән дә ачыграк күрсәтә, чөнки нагайбәкләрдә статус тулы булган һәм тартып алынган.
1926 елгы халык санын алуда нагайбәкләр — исемлекнең 51 нче номеры астында мөстәкыйль халык, 11 219 кеше. 1939 елда — керәшеннәр белән бергә 914 нче код астында синоним. 2000 елда Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 255 нче карары белән нагайбәкләр азсанлы җирле халыкларның Бердәм исемлегенә кертелә — янә мөстәкыйль халык.
Халык бу елларда үзгәрмәгән. Исәпкә алу ысулы үзгәргән — һәм 1939 елгы карарны дәүләт үзе, беркемнең таләбеннән башка, кире караган.
Бу рәт нәрсәне исбатламый
Переписи 1897 и 1920 годов не имели графы «национальность»: учёт шёл по родному языку и вероисповеданию. Ссылаться на них как на доказательство отдельности кряшен нельзя — по тем же критериям невозможно было бы посчитать и современных татар.
Но правило действует в обе стороны. Если отсутствие графы не доказывает существования народа, оно не доказывает и его отсутствия. Перепись 1939 года и последующие — такое же негодное доказательство в обратную сторону, как перепись 1897 года в прямую.
Отсюда единственный вывод, который этот раздел делает: вопрос о кряшенах переписями не решается ни в чью пользу. Ряд приведён не как аргумент в споре, а как описание инструмента, которым спор пытались решить.